फेब्रुवारी महिन्याच्या अखेरीस नांदेड येथे विद्रोही साहित्य संमेलनाचे आयोजन केले आहे.या संमेलनाचे अध्यक्षपद विदर्भाच्या खानेतील अत्भूत हिरा लोकनाथ यशवंत यांना बहाल करण्यात आले आहे…त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी आणी या उन्मादी व्यवस्थेवर पुन्हा एकदा ‘शेतकऱ्यांचा आसूड’ ओढण्यासाठी प्रसिद्ध लेखक पवन भगत यांनी वर्तमान भयावह स्थितीचा घेतलेला आढावा…
विद्रोही साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष : लोकनाथ यशवंत
आजचा काळ हा सहमतीचा नाही.तो जबरदस्तीने लादलेल्या मौनाचा काळ आहे.तो असा काळ आहे जिथे सत्ता प्रश्न विचारत नाही,ती शरणागती मागते.जिथे असहमती ही देशद्रोह ठरवली जाते,आणि शब्दस्वातंत्र्य ही संशयास्पद गोष्ट बनवली जाते.अशा काळात नांदेड येथे होणाऱ्या विद्रोही साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी
मराठी विद्रोही कवी लोकनाथ यशवंत यांची निवड ही केवळ एक साहित्यिक घोषणा नाही—
ती एक राजकीय, वैचारिक आणि ऐतिहासिक भूमिका आहे.
सध्याच्या सत्तेला थेट संबोधन :
ही लोकशाही नाही—हा मौनाचा कारभार आहे…
आज आम्ही स्पष्ट शब्दांत सांगतो सध्याचे केंद्र सरकार,
राज्य सरकारे,आणि त्यांच्याशी संलग्न असलेली प्रशासनिक यंत्रणा असहमतीला गुन्हा ठरवून
लेखक, कवी, पत्रकार, विचारवंत यांना जबरदस्तीने सहमतीसाठी वेठीस धरत आहेत.कविता संशयास्पद ठरते.पुस्तकं धोकादायक मानली जातात.प्रश्न विचारणारा लेखक “राष्ट्रविरोधी” ठरतो.ही भूमिका संविधानविरोधी आहे.ही भूमिका लोकशाहीविरोधी आहे.आणि ही भूमिका स्पष्टपणे फॅसिस्ट मानसिकतेची आहे.
सत्ता लेखकांना कसं गप्प बसवते?
आज सत्ता लेखकांना थेट बंदी घालत नाही.ती अधिक क्रूर, अधिक शहाणी पद्धत वापरते.पोलीस चौकशी,देशद्रोहाचे गुन्हे,आर्थिक तपास,ट्रोल आर्मीमार्फत बदनामी,कुटुंबावर अप्रत्यक्ष दबाव,हे सगळं करून
लेखकाच्या हातात लेखणी राहत नाही,ती त्याच्या मानेवर ठेवलेली तलवार बनते.आणि मग लेखक स्वतःच म्हणतो“आता थांबूया.”हे थांबणं स्वेच्छेचं नाही.ही लादलेली शांतता आहे. ही सहमती नाही.ही भीतीची लाच आहे…आ
गप्प बसलेले लेखक : जबाबदारी कुणाची?आज अनेक लेखकांनी लिहिणं बंद केलं आहे.ते भित्रेपणामुळे नाही;तर त्यांच्या कुटुंबावर दबाव आहे,उपजीविकेवर टांगती तलवार आहे,आणि न्याय व्यवस्थेवरचा विश्वास ढासळलेला आहे.ही शांतता धोकादायक आहे.कारण जेव्हा लेखक गप्प बसतो,तेव्हा सत्ता अधिक निर्ढावते.या “खामोशीची” जबाबदारी सरकारवर आहे.
अशा काळात कविता म्हणजे काय?आज कविता लिहिणं म्हणजे सत्ता नाकारण्याचं धाडस;भीतीच्या डोळ्यात डोळे घालून पाहणं…आणि म्हणणं— “मी माघार घेणार नाही.”आज सुरक्षित कविता म्हणजे सत्तेच्या बाजूने उभं राहणं.म्हणूनच
आज खरी कविता असुरक्षित असली पाहिजे.
लोकनाथ यशवंत : विद्रोहातून जन्मलेली कविता
लोकनाथ यशवंत यांची कविता सजावटीतून जन्मलेली नाही.ती जन्मते अनुभवातून,वंचनेतून,संघर्षातून.
ग्रामीण वास्तव,शहरी विदारकता,जात-वर्गीय शोषण,
स्थलांतर,असमानता हे सगळं त्यांच्या कवितेत आहे.पण त्याहीपेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे त्यांची कविता भीतीशी समझोता करत नाही.मराठी कवितेला
साता समुद्रापलीकडे नेणारा स्वर:
लोकनाथ यशवंत यांनी सिद्ध केलं आहे की मराठी कविता ही केवळ स्थानिक नाही,ती जागतिक आहे.त्यांच्या कवितांचे अनुवाद इंग्रजी व इतर भाषांमध्ये झाले.शोषण, अन्याय, सत्ता, माणूस हे विषय जागतिक असल्यामुळे त्यांची कविता देश-विदेशातील वाचकांपर्यंत पोहोचली.मराठी कवितेला जागतिक वैभव मिळाले. पण तिचा आत्मा संघर्षाचाच राहिला.
‘आणि शेवटी काय झाले’ सत्तेला विचारलेला प्रश्न.
“आणि शेवटी काय झाले”
हा कविता संग्रह उत्तर देण्यासाठी नाही.तो प्रश्न विचारण्यासाठी आहे.क्रांतीनंतर काय झाले?विकासानंतर काय झाले?निवडणुकांनंतर काय झाले?रस्ते बदलले,घोषणा बदलल्या,सत्ताधीश बदलले…पण माणसाचं दुःख तसंच उभं राहिलं.हा प्रश्न सरकारला अस्वस्थ करतो.म्हणूनच ही कविता खरी आहे.
नव्या साहित्यिक संहिता :जाहीरनामा
आजच्या लेखकांची संहिता आम्ही जाहीर करतो—
सरकारविरोध म्हणजे देशविरोध नाही.असहमती हा लोकशाहीचा कणा आहे.तटस्थता म्हणजे सत्तेची साथ.मौन हा गुन्हा आहे.धमक्यांखाली थांबलेली लेखणी ही सत्ता जिंकली याचा पुरावा आहे.तो आम्ही देणार नाही.ही संहिता कोणाच्या परवानगीने लिहिलेली नाही.ती संघर्षातून जन्मलेली आहे…
विद्रोही साहित्य संमेलन : उत्सव नव्हे, चेतावणी
नांदेडचं विद्रोही साहित्य संमेलन
कविता वाचनाचा कार्यक्रम नाही.
तो भीतीविरुद्धचा जाहीरनामा आहे.इथून सरकारला स्पष्ट संदेश जायला हवा…आम्ही लिहित राहणार.आम्ही प्रश्न विचारत राहणार.आम्ही घाबरणार नाही.फक्त अभिनंदन नाही.अपेक्षांची नोंद या पार्श्वभूमीवर लोकनाथ यशवंत यांची अध्यक्षपदी निवड ही केवळ सन्मानाची बाब नाही.ती जबाबदारीची नोंद आहे.आणि म्हणूनच आज त्यांचं अभिनंदन करताना आम्ही स्पष्ट सांगतो—लोकनाथ यशवंत यांच्याकडून अधिक अपेक्षा करणं हे चुकीचं नाही,ते अपरिहार्य आहे.आम्हाला अपेक्षा आहे की ते गप्प बसलेल्या लेखकांना आवाज देतील,
धमक्यांमुळे थांबलेल्या लेखणीला बळ देतील
विद्रोही साहित्याला केवळ शैली नव्हे,भूमिका बनवतील
आणि सत्तेच्या दबावाखाली वाकणाऱ्या साहित्यिक संस्थांना स्पष्ट आरसा दाखवतील….
अध्यक्षपद नव्हे—इतिहासाची भूमिका:
आज लोकनाथ यशवंत एका संमेलनाचे अध्यक्ष नाहीत.तर ते मराठी साहित्याच्या इतिहासात
एका निर्णायक क्षणी उभे आहेत.जिथे कवीला ठरवायचं आहे-आपण सत्तेसोबत उभं राहायचं
की शब्दांसोबत?/लोकनाथ यशवंत यांच्या कवितेने आधीच उत्तर दिलं आहे.
समारोप : कविता अजून जिवंत आहे: शब्दांवर हल्ला होतो आहे.पण शब्द मेलेले नाहीत.जो पर्यंत एखादा कवीभीतीच्या विरोधात उभा राहतो,तोपर्यंत लोकशाही जिवंत आहे.आणि म्हणून लोकनाथ यशवंत यांचं अभिनंदन.पण ते अभिनंदन फुलांच्या हारात गुंडाळलेलं नाही.ते अपेक्षांनी, जबाबदारीने आणि इतिहासाच्या नोंदीने भरलेलं आहे.लोकनाथ यशवंत यांच्याकडून अधिक अपेक्षा करणंहे चुकीचं नाही.ते या काळाचं कर्तव्य आहे..!
पवन भगत,चंद्रपूर
